ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਉਜਾੜਾ ਦਿਵਸ?
— ਨਵਨੀਤ ਸਿੰਘ, 9814509900
15 ਅਗਸਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਵੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਯਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਯਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੀਸ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਈ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।
ਰੇਲਾਂ ਚੱਲੀਆਂ, ਪਰ ਕਈ ਰੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨਹੀਂ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਉੱਜੜੇ, ਘਰ ਸੜੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜੇ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਏ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਇਹ ਉਹ ਦਰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਉਂ ਮਨਾਈਏ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਡਾ ਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਜਾੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ?
ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਹਾਰਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ। ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਵੰਡੀ, ਇਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।
ਇਸ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਦਰਦ। ਇੱਕ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ, ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵੰਡ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਈਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗੁਆ ਕੇ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਵੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਨਾ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇ।
15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਨਾਈਏ, ਪਰ 1947 ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੋਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਡਾ ਮਾਣ ਹੈ,
ਪਰ ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਹੈ।
